Thiết lập khung hạn ngạch phát thải quốc gia, khởi động lộ trình giao dịch carbon

Lần đầu tiên, tổng hạn ngạch phát thải khí nhà kính cho giai đoạn 2025-2026 được xác lập với mức 243,08 triệu tấn CO2 tương đương năm 2025 và 268,39 triệu tấn năm 2026, làm nền tảng thí điểm phân bổ cho 110 cơ sở phát thải lớn và chuẩn bị vận hành thị trường carbon trong nước.

Lần đầu tiên, Việt Nam chính thức triển khai cơ chế phân bổ hạn ngạch phát thải khí nhà kính ở quy mô quốc gia, đánh dấu bước chuyển quan trọng trong lộ trình hình thành thị trường carbon nội địa và thực hiện cam kết giảm phát thải theo Thỏa thuận Paris.

Theo Quyết định số 263/QĐ-TTg ngày 9/2/2026 do Phó Thủ tướng Trần Hồng Hà ký ban hành, tổng lượng phát thải khí nhà kính được phép trong giai đoạn thí điểm 2025-2026 đã được xác lập rõ ràng. Cụ thể, năm 2025 tổng hạn ngạch là 243.082.392 tấn CO2 tương đương; sang năm 2026, con số này tăng lên 268.391.454 tấn CO2 tương đương. Đây là mức trần phát thải tối đa để phân bổ cho các cơ sở thuộc diện điều chỉnh trong hai năm đầu triển khai.

Trên cơ sở tổng hạn ngạch nói trên, Thủ tướng giao Bộ Nông nghiệp và Môi trường chủ trì phối hợp với Bộ Công Thương và Bộ Xây dựng tổ chức phân bổ thí điểm cho 110 cơ sở phát thải lớn, gồm 34 nhà máy nhiệt điện, 25 cơ sở sản xuất sắt thép và 51 cơ sở xi măng. Mỗi đơn vị được cấp một lượng phát thải tối đa tương ứng cho năm 2025 và 2026, làm căn cứ để kiểm soát, giám sát và thanh toán phát thải.

Việc lựa chọn ba lĩnh vực này không phải ngẫu nhiên. Đây là những ngành có mức phát thải cao, liên quan trực tiếp đến hai trụ cột trong mục tiêu giảm phát thải đến năm 2030 của Việt Nam là năng lượng và các quá trình công nghiệp (IPPU). Theo Đóng góp do quốc gia tự quyết định (NDC) cập nhật, riêng lĩnh vực năng lượng cam kết cắt giảm 64,8 triệu tấn CO2 tương đương bằng nguồn lực trong nước; nếu có hỗ trợ quốc tế, mức giảm có thể nâng lên 227 triệu tấn CO2 tương đương. Đối với các quá trình công nghiệp, mục tiêu tương ứng là 27,9 triệu tấn CO2 tương đương từ nguồn lực nội địa và có thể tăng lên 49,8 triệu tấn CO2 tương đương khi nhận được hỗ trợ quốc tế.

Các bộ quản lý ngành được giao trách nhiệm hướng dẫn thực hiện, đồng thời theo dõi, đánh giá việc tuân thủ hạn ngạch của từng cơ sở trong phạm vi phụ trách. Kết quả thí điểm sẽ là cơ sở để hoàn thiện khung pháp lý về kiểm kê khí nhà kính và cơ chế phân bổ hạn ngạch trong những giai đoạn tiếp theo.

Đáng chú ý, việc được cấp hạn ngạch đồng nghĩa với việc các doanh nghiệp đã có “giấy thông hành” tham gia thị trường carbon ngay từ giai đoạn đầu. Theo quy định tại Nghị định 06/2022/NĐ-CP và các sửa đổi, bổ sung tại Nghị định 119/2025/NĐ-CP, hạn ngạch phát thải là một trong hai loại hàng hóa chính được giao dịch trên thị trường carbon, bên cạnh tín chỉ carbon. Điều này mở ra cơ chế linh hoạt hơn cho doanh nghiệp trong bài toán tuân thủ mục tiêu giảm phát thải.

Trong bối cảnh chưa có thị trường carbon, doanh nghiệp buộc phải đầu tư toàn bộ các giải pháp công nghệ, kỹ thuật để bảo đảm đạt mức giảm phát thải theo NDC. Khi cơ chế giao dịch được vận hành, đơn vị phát thải có thêm lựa chọn: hoặc đầu tư giảm phát thải, hoặc mua thêm hạn ngạch hay tín chỉ carbon để bù đắp phần vượt mức, tùy theo phương án nào tối ưu về chi phí và hiệu quả.

Giai đoạn thí điểm đến năm 2028 được xác định là bước chuẩn bị để doanh nghiệp làm quen với nguyên tắc vận hành của thị trường carbon. Vì vậy, toàn bộ hạn ngạch trong thời kỳ này được phân bổ miễn phí 100%. Các cơ sở được phép vay mượn hạn ngạch giữa các giai đoạn, chuyển phần chưa sử dụng sang kỳ sau, tạo dư địa điều tiết linh hoạt trong kế hoạch sản xuất.

Ngoài ra, doanh nghiệp có thể sử dụng tín chỉ carbon từ các dự án thuộc cơ chế trao đổi, bù trừ để xử lý lượng phát thải vượt hạn mức. Tuy nhiên, lượng tín chỉ dùng để bù trừ không được vượt quá 30% tổng hạn ngạch đã được phân bổ cho cơ sở trong một giai đoạn cam kết, nhằm bảo đảm khuyến khích cắt giảm thực chất tại nguồn.

Kết thúc mỗi giai đoạn, cơ sở phát thải vượt mức sau khi đã áp dụng các biện pháp đấu giá, chuyển giao, vay mượn và bù trừ sẽ phải nộp tiền cho phần phát thải dư thừa, đồng thời bị trừ vào hạn ngạch của giai đoạn kế tiếp. Ở chiều ngược lại, Nhà nước khuyến khích doanh nghiệp tự nguyện hoàn trả phần hạn ngạch chưa sử dụng, góp phần gia tăng hiệu quả giảm phát thải chung của quốc gia.

Sau giai đoạn 2025-2026, cơ chế phân bổ hạn ngạch sẽ tiếp tục được triển khai cho các giai đoạn 2027-2028 và 2029-2030. Danh mục cơ sở tham gia có thể được điều chỉnh trên cơ sở đề xuất của các bộ quản lý lĩnh vực, phù hợp với yêu cầu kiểm soát phát thải và mục tiêu trung hòa carbon trong dài hạn.