Thi tốt nghiệp THPT năm 2026: Ngày càng nhiều học sinh rời xa các môn khoa học tự nhiên

Theo số liệu của Bộ Giáo dục và Đào tạo công bố, hơn 570.000 thí sinh chọn Lịch sử, gần 449.000 em chọn Địa lý, đưa nhóm khoa học xã hội tiếp tục chiếm ưu thế tuyệt đối trong kỳ thi tốt nghiệp THPT năm nay. Ngược lại, nhiều môn được xem là nền tảng cho STEM như Hóa học, Sinh học, Tin học hay Công nghệ vẫn có lượng thí sinh khá khiêm tốn.

Đáng chú ý, Ngoại ngữ – chủ yếu là tiếng Anh tiếp tục giảm số lượng đăng ký dự thi, trong khi Vật lý là một trong số ít môn tự nhiên ghi nhận mức tăng với gần 390.000 thí sinh lựa chọn.

Dù Tin học và Công nghệ công nghiệp có tốc độ tăng trưởng mạnh nhất, gấp 2,4 đến 3 lần năm trước, nhưng số lượng đăng ký vẫn ở mức thấp nhất toàn kỳ thi, chỉ khoảng 18.700 và hơn 7.400 thí sinh.

“Học sinh đang chọn môn dễ thở hơn”

Theo TS Lê Viết Khuyến, Phó Chủ tịch Hiệp hội các trường đại học, cao đẳng Việt Nam, xu hướng học sinh nghiêng mạnh về các môn xã hội không phải hiện tượng nhất thời mà là hệ quả của nhiều bất cập kéo dài trong hệ thống giáo dục.

Ông cho rằng mục tiêu đào tạo nguồn nhân lực STEM hiện đang “lệch pha” với cách tổ chức dạy học, thi cử và tuyển sinh.

“Ngay khi bước vào THPT, học sinh đã phải chọn môn tự chọn, tức gần như quyết định luôn hướng ngành nghề tương lai. Trong khi đó, các môn STEM hiện nay khó học hơn nhiều, đổi mới mạnh, áp lực lớn nên học sinh thường chọn những môn nhẹ hơn để giảm căng thẳng”, TS Khuyến nhận định.

Theo chuyên gia này, nhiều học sinh vừa trải qua kỳ thi lớp 10 đầy áp lực nên có xu hướng ưu tiên các môn được xem là “dễ lấy điểm”, thay vì những môn tự nhiên có tính học thuật cao.

Ông cũng cho rằng việc mở rộng quá nhiều tổ hợp xét tuyển đại học khiến học sinh mất phương hướng.

“Trước đây khối A, B, C, D định hướng khá rõ ràng. Nay có hàng chục tổ hợp xét tuyển khác nhau khiến học sinh rối và định hướng nghề nghiệp bị pha loãng”, ông Khuyến nói.

STEM là mục tiêu quốc gia nhưng “đầu vào” ngày càng teo tóp

Theo Quyết định 1002/QĐ-TTg của Chính phủ, đến năm 2030, tỷ lệ người học các ngành STEM phải đạt tối thiểu 35% ở mỗi trình độ đào tạo, tập trung vào các lĩnh vực công nghệ cao và công nghệ chiến lược.

Tuy nhiên, dữ liệu tuyển sinh những năm gần đây cho thấy khoảng cách giữa mục tiêu và thực tế đang ngày càng lớn.

Các môn khoa học xã hội liên tục áp đảo về số lượng thí sinh, trong khi nhiều môn tự nhiên giảm mạnh. Đặc biệt, lứa học sinh đầu tiên học theo chương trình giáo dục phổ thông 2018 lại chứng kiến xu hướng “né STEM” rõ nét hơn.

Nguyên nhân được TS Khuyến chỉ rõ là từ chính chương trình học thay vì là ở tâm lý của học sinh.

“Nhiều kiến thức đại học đang được đưa xuống phổ thông để gọi là đổi mới. Ví dụ Hóa học có các nội dung như mô hình đám mây electron, Sinh học có nhiều phần di truyền phức tạp vượt quá khả năng tiếp cận của học sinh phổ thông. Điều đó khiến các em e ngại môn tự nhiên hơn”, ông phân tích.

Một nghịch lý khác được đặt ra là dù AI và chuyển đổi số bùng nổ, môn Tin học vẫn có tỷ lệ đăng ký rất thấp.

Theo TS Khuyến, vấn đề nằm ở cách hướng nghiệp còn nặng tư duy đơn ngành.

“Xu hướng thế giới là liên ngành, giao thoa công nghệ với kinh doanh, quản lý, dịch vụ… Nhưng hiện nay giáo viên Tin học chỉ nói về Tin học, giáo viên kinh tế chỉ nói về kinh tế. Học sinh chưa hình dung được công nghệ sẽ ứng dụng ra sao trong từng lĩnh vực”, ông Khuyến cho biết thêm.

Trong khi thị trường lao động đang cần nhân lực biết kết hợp công nghệ với nhiều ngành nghề khác nhau, phổ thông vẫn chưa tạo được hình dung rõ ràng cho học sinh về con đường nghề nghiệp tương lai.

Cần “giải cứu” đầu vào STEM bằng một chiến lược đồng bộ

TS Khuyến cho rằng, nếu không có những điều chỉnh mạnh mẽ, Việt Nam sẽ rất khó đạt mục tiêu phát triển nguồn nhân lực công nghệ cao trong thập kỷ tới.

Ông đề xuất cần cải tổ đồng bộ từ phổ thông đến đại học, trong đó trọng tâm là: Đẩy mạnh phân luồng sau THCS; Xây dựng luồng THPT hướng nghiệp; Cho phép học sinh linh hoạt chuyển đổi môn tự chọn; Tăng liên thông giữa giáo dục nghề nghiệp và đại học; Gắn đào tạo với doanh nghiệp; Rà soát toàn diện chương trình giáo dục phổ thông 2018.

Đặc biệt, ông kiến nghị Bộ Giáo dục và Đào tạo xem xét tổ chức kỳ thi tốt nghiệp THPT theo hướng đánh giá năng lực, tinh gọn tổ hợp xét tuyển và hạn chế các tổ hợp “lạ” thiếu cơ sở khoa học.

Trong bối cảnh Việt Nam đang bước vào cuộc cạnh tranh nhân lực công nghệ toàn cầu, câu chuyện học sinh ngày càng quay lưng với các môn khoa học tự nhiên không còn là vấn đề riêng của giáo dục, mà đã trở thành bài toán chiến lược cho tương lai phát triển quốc gia.