(NB&CL) Năm học này, khối 12 của một trường THPT tại tỉnh Bắc Ninh có 13 lớp, mỗi lớp khoảng 40 học sinh, nhưng chỉ vỏn vẹn 4 lớp theo định hướng Khoa học tự nhiên, phần còn lại gần như nghiêng hẳn về các tổ hợp Khoa học xã hội.
Theo cô Đỗ Hồng Anh, giáo viên tại trường, việc Khoa học tự nhiên “lép vế” không còn là hiện tượng cá biệt mà đã trở thành xu hướng phổ biến ở nhiều địa phương. Thống kê trong giai đoạn 2020- 2025 cho thấy, tỷ lệ học sinh đăng ký các môn Vật lý, Hóa học, Sinh học trong kỳ thi tốt nghiệp THPT liên tục ở mức thấp, trong khi các môn thuộc tổ hợp Khoa học xã hội ngày càng chiếm ưu thế.
Phân tích đến nguyên nhân, nhiều giáo viên cho rằng tâm lý “chọn đường dễ” đang ảnh hưởng rõ rệt đến quyết định của học sinh. Thầy Bùi Sơn Hải, giáo viên có nhiều năm công tác tại khu vực miền núi phía Bắc cho biết, các môn Khoa học tự nhiên đòi hỏi nền tảng kiến thức vững, tư duy logic và quá trình học tập dài hạn. Trong khi đó, áp lực điểm số và yêu cầu xét tuyển đại học khiến nhiều học sinh lựa chọn các tổ hợp được cho là “dễ đạt điểm cao” hơn.
“Không ít em tính toán chiến lược ngay từ đầu cấp: Chọn môn nào để vừa đảm bảo tốt nghiệp, vừa tăng cơ hội trúng tuyển đại học. Trong bài toán đó, Khoa học tự nhiên thường bị xem là phương án rủi ro”, thầy Hải nói.
TS. Đặng Văn Sơn, Trường Đại học Khoa học tự nhiên (Đại học Quốc gia Hà Nội), nhận định biểu đồ thống kê tỷ lệ đăng ký môn thi tốt nghiệp THPT giai đoạn 2020 – 2025 đang phản ánh một thực tế đáng lo ngại: Một “cuộc tháo chạy” khỏi các môn Khoa học tự nhiên và Công nghệ.
Trong giai đoạn 2020 – 2024, cán cân lựa chọn môn thi đã nghiêng về Khoa học xã hội với tỷ lệ khoảng 55%, trong khi Khoa học tự nhiên chỉ duy trì trên 30%. Tuy nhiên, đến năm 2025 thời điểm lứa học sinh đầu tiên thi theo Chương trình giáo dục phổ thông 2018 thì sự chênh lệch trở nên rõ rệt hơn bao giờ hết.
Lịch sử và Địa lý vươn lên dẫn đầu với tỷ lệ lựa chọn lần lượt là 42,4% và 41,8%. Ở chiều ngược lại, Vật lý chỉ còn 30,4%, Hóa học 21,2%, còn Sinh học chạm đáy với 6,2%. Đáng chú ý, các môn mang tính ứng dụng cao trong thời đại số như Tin học hay Công nghệ thậm chí chưa đạt 1%.
Theo TS. Sơn, sự thay đổi cấu trúc chương trình cũng góp phần tạo ra xu hướng này. Khi Lịch sử trở thành môn học bắt buộc ở bậc THPT, học sinh có xu hướng “đi trọn bộ” với các môn Khoa học xã hội để giảm tải áp lực học tập, từ đó “bỏ rơi” các môn Khoa học tự nhiên.
Hệ quả của xu hướng này không chỉ dừng lại ở kỳ thi tốt nghiệp. Nó đặt ra thách thức lớn đối với chiến lược phát triển nguồn nhân lực quốc gia.
“Nếu xu hướng này kéo dài, chúng ta có thể đối mặt với nguy cơ thiếu hụt nghiêm trọng nhân lực trong các lĩnh vực khoa học – công nghệ, kỹ thuật, y sinh… Đây đều là những ngành then chốt trong quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa và chuyển đổi số”, thầy Bùi Sơn Hải cảnh báo.
TS. Sơn cũng chỉ ra rằng, hiện tượng này không phải là vấn đề riêng của Việt Nam. Trên thế giới, nó được gọi là “Đường ống STEM bị rò rỉ” khi học sinh dần rời bỏ các lĩnh vực Khoa học, Công nghệ, Kỹ thuật và Toán học vì định kiến “khó” và “khô khan”. Nhiều quốc gia phát triển như Mỹ, Anh hay Australia đã và đang đối mặt với tình trạng thiếu hụt kỹ sư công nghệ lõi, chuyên gia AI hay nhà nghiên cứu khoa học cơ bản.
Với một quốc gia đang nuôi khát vọng vươn lên bằng khoa học – công nghệ như Việt Nam, nguy cơ này càng trở nên đáng lo ngại.
“Nếu hôm nay thiếu những học sinh say mê Vật lý, Hóa học, Sinh học, thì 10 năm tới chúng ta sẽ lấy đâu ra kỹ sư bán dẫn, chuyên gia trí tuệ nhân tạo hay bác sĩ, nhà khoa học?”, TS. Sơn đặt vấn đề.
Trước thực trạng này, nhiều ý kiến cho rằng cần có giải pháp đồng bộ từ chương trình, phương pháp giảng dạy đến cơ chế tuyển sinh.
Cô Hồng Anh cho rằng, việc đổi mới phương pháp dạy học theo hướng tăng tính thực tiễn, gắn kiến thức với ứng dụng đời sống sẽ giúp các môn Khoa học tự nhiên trở nên hấp dẫn hơn.
Bên cạnh đó, chính sách tuyển sinh đại học cũng cần được điều chỉnh theo hướng cân bằng giữa các tổ hợp, tránh tạo tâm lý “lệch” trong lựa chọn của học sinh.
Ở tầm vĩ mô, TS. Sơn đề xuất phát triển hệ sinh thái giáo dục STEM, trong đó nhà trường, giáo viên, cơ sở nghiên cứu và doanh nghiệp cùng tham gia, tạo môi trường học tập gắn với thực hành, trải nghiệm.
Các chuyên gia nhấn mạnh, giải pháp căn bản nhất vẫn là thay đổi nhận thức của học sinh và phụ huynh. Việc lựa chọn môn học không nên chỉ dựa trên tiêu chí “dễ” hay “khó”, mà cần phù hợp với năng lực, sở thích và định hướng nghề nghiệp lâu dài.
Khi Khoa học tự nhiên không còn là “vùng trũng” trong lựa chọn của học sinh, đó không chỉ là tín hiệu tích cực đối với giáo dục, mà còn là bước chuẩn bị quan trọng cho chiến lược phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao của quốc gia trong tương lai.
