Thành phố Hồ Chí Minh: Tăng tốc thể chế, bứt phá hạ tầng

Bước vào năm 2026, TP.HCM tiếp tục khẳng định vai trò “đầu tàu” kinh tế khi đặt mục tiêu tăng trưởng GRDP hai con số. Động lực quan trọng không chỉ đến từ phục hồi nội tại mà còn từ hàng loạt cơ chế đặc thù được Quốc hội thông qua, đặc biệt là Nghị quyết 260 sửa đổi, bổ sung Nghị quyết 98.

Theo đánh giá của các chuyên gia, bức tranh kinh tế năm 2025 của thành phố đã có nhiều điểm sáng với mức tăng trưởng khoảng 8,3%, lạm phát được kiểm soát. Tuy nhiên, sự phục hồi chưa đồng đều, khi phần lớn động lực vẫn tập trung ở khu vực FDI, công nghiệp chế biến – chế tạo và các doanh nghiệp có năng lực công nghệ.

Điểm nghẽn lớn tiếp tục nằm ở chi phí logistics cao, hạ tầng quá tải và việc triển khai chính sách còn chậm. Đây chính là lý do cộng đồng doanh nghiệp đặt nhiều kỳ vọng vào các cơ chế mới.

Ông Nguyễn Ngọc Hòa, Chủ tịch Hiệp hội Doanh nghiệp TP.HCM (HUBA) cho rằng, cải cách thể chế phải đi cùng năng lực thực thi. Nếu không, những chính sách đột phá sẽ khó đi vào cuộc sống. Đặc biệt, trong bối cảnh TP.HCM đang triển khai hàng loạt dự án hạ tầng quy mô lớn, nhu cầu vốn trung và dài hạn là rất lớn, đòi hỏi phải có những kênh huy động mới như trung tâm tài chính quốc tế.

Dẫn chứng cụ thể vào lĩnh vực phát triển bất động sản tại TP.HCM thời gian qua, ông Lê Hoàng Châu – Chủ tịch Hiệp hội Bất động sản TP.HCM chỉ ra: Trong 5 năm qua các dự án bất động sản tại thành phố đã phải đối diện với nhiều khó khăn, thách thức. Trong đó, nguyên nhân xuất phát từ cả yếu tố khách quan lẫn chủ quan, nhất là sự chưa đồng bộ, thống nhất và chưa sát thực tiễn của một số quy định pháp luật liên quan đến lĩnh vực bất động sản. Theo ông Châu, hiện nay các doanh nghiệp phát triển nhà ở, dự án bất động sản vẫn đang chờ đợi các nghị quyết và chính sách đặc thù có thể tháo gỡ cho các khó khăn này.

Đối với nhiều dự án hạ tầng đô thị, công nghệ cao và hạ tầng giao thông quy mô lớn từ TP.HCM đến các địa phương trong vùng kinh tế trọng điểm phía Nam cũng đang chờ cơ chế đặc thù để tăng tốc. Một điểm nhấn đáng chú ý từ Nghị quyết 260 là việc hình thành Khu thương mại tự do, tạo ưu đãi mạnh về thuế cho các ngành như bán dẫn, AI, R&D đang tạo nhiều kỳ vọng. Đây được xem là “cú hích” để TP.HCM thu hút dòng vốn chất lượng cao, thay vì chỉ cạnh tranh bằng chi phí.

Hạ tầng đô thị: “Đòn bẩy” tăng trưởng và tái cấu trúc không gian phát triển

Song song với cải cách thể chế, TP.HCM đang dồn lực cho phát triển hạ tầng, đặc biệt là hệ thống đường sắt đô thị. Ban Thường vụ Thành ủy Thành phố đã ban hành Nghị quyết chuyên đề nhằm triển khai mạng lưới Metro với mục tiêu đến năm 2045 hoàn thiện 19 tuyến.

Hệ thống này không chỉ giải bài toán ùn tắc mà còn đóng vai trò “xương sống” cho mô hình phát triển đô thị theo định hướng giao thông công cộng (TOD). Theo lộ trình, đến năm 2030, vận tải công cộng bằng metro sẽ đáp ứng 20- 30% nhu cầu đi lại, tiến tới 50- 60% vào năm 2045. Về vấn đề này, PGS.TS Phạm Trọng Thuật, Hiệu trưởng Trường Đại học Kiến trúc TP.HCM cho rằng, vấn đề không còn là “có làm TOD hay không”, mà là phải tổ chức triển khai hiệu quả mô hình này như thế nào. Trong đó, TOD đòi hỏi sự phối hợp liên ngành giữa quy hoạch, kiến trúc, giao thông, kinh tế đô thị, cùng sự tham gia của cơ quan quản lý, doanh nghiệp và cơ sở đào tạo.

Ở góc độ quản lý nhà nước, TS. Tống Thị Hạnh, Cục trưởng Cục Quản lý nhà và thị trường bất động sản (Bộ Xây dựng) nhấn mạnh, yêu cầu hoàn thiện khung pháp lý. Theo bà Hạnh, TP.HCM cần rà soát, sửa đổi các luật như Luật Đất đai, Luật Quy hoạch đô thị, Luật Nhà ở để bổ sung quy định đặc thù cho TOD, đặc biệt là cơ chế tính giá trị đất tăng thêm khi đầu tư hạ tầng. Bà Hạnh cũng lưu ý cần phát triển nhà ở xã hội trong các khu vực chịu ảnh hưởng của TOD, nhất là vùng chuyển tiếp, nhằm đảm bảo người thu nhập thấp có thể tiếp cận hệ thống giao thông công cộng.

Hiến kế cho phát triển hạ tầng “đầu tàu” của cả nước, kiến trúc sư Ngô Viết Nam Sơn đề xuất TP.HCM cần phát triển mạng lưới TOD liên vùng, kết nối với Bình Dương, Bà Rịa – Vũng Tàu để hình thành cấu trúc đa cực. Điều này phù hợp với định hướng quy hoạch mới: “1 không gian – 3 vùng – 1 đặc khu”. Trong đó, vùng lõi giữ vai trò tài chính – dịch vụ; khu vực Bình Dương trở thành trung tâm công nghiệp công nghệ cao; Bà Rịa – Vũng Tàu là cửa ngõ kinh tế biển; còn Côn Đảo hướng tới du lịch sinh thái. Sự thay đổi này đánh dấu bước chuyển quan trọng: từ phát triển theo địa giới hành chính sang phát triển theo không gian chức năng và liên kết vùng.

Các chuyên gia chung nhận định, TOD sẽ giúp TP.HCM chuyển từ mô hình đô thị dàn trải sang đô thị nén, tối ưu hóa sử dụng đất và tạo nguồn lực tái đầu tư hạ tầng. Tuy nhiên, rào cản lớn nhất hiện nay vẫn là thiếu cơ chế khai thác giá trị gia tăng từ đất.

Hướng tới Luật Đô thị đặc biệt: Nền tảng thể chế dài hạn

Một trong những điểm sáng đáng ghi nhận là cải cách hành chính được đẩy mạnh mạnh mẽ. TP.HCM đã cắt giảm 30% thủ tục, 100% thủ tục được số hóa và không phụ thuộc địa giới hành chính.

Việc ra mắt Trung tâm Phục vụ hành chính công và mô hình “HĐND số” giúp tăng tính minh bạch, liên thông dữ liệu, rút ngắn thời gian xử lý hồ sơ.

Tuy nhiên, theo nhiều chuyên gia, điểm nghẽn lớn nhất hiện nay không nằm ở cơ chế mà ở “nỗi sợ trách nhiệm”. TS. Trương Thị Minh Sâm – Chủ tịch Hội Khoa học kinh tế và Quản lý TP.HCM cho rằng, nếu không luật hóa rõ ràng các cơ chế bảo vệ cán bộ, thì tinh thần “dám làm” khó được phát huy. Thực tế cho thấy, dù Nghị quyết 260 có quy định miễn trách nhiệm khi làm đúng quy trình, nhưng tiêu chí cụ thể chưa rõ ràng. Điều này khiến nhiều cán bộ vẫn chọn phương án an toàn, dẫn đến trì trệ trong triển khai.

Các chuyên gia cũng kiến nghị cần sớm hoàn thiện hệ thống pháp luật, đặc biệt trong các lĩnh vực đất đai, đầu tư, quy hoạch để tạo “lá chắn pháp lý” đủ mạnh. Đồng thời, hạn chế tình trạng hình sự hóa các quan hệ kinh tế.

KTS, Kỹ sư Trần Văn Long, nguyên Trưởng đoàn Giám sát Công ty Vinhomes cho rằng, bước đi chiến lược đang được TP.HCM thúc đẩy là xây dựng Luật Đô thị đặc biệt. Đây được kỳ vọng sẽ thay thế các cơ chế thí điểm rời rạc bằng một khung pháp lý ổn định, dài hạn. Theo chuyên gia này, luật đô thị đặc biệt không chỉ tháo gỡ điểm nghẽn mà còn “thiết kế lại” mô hình phát triển, trao quyền thực chất cho TP.HCM trong quản lý tài chính, đất đai và đầu tư hạ tầng. Quan trọng hơn, luật sẽ đặt TP.HCM vào vai trò trung tâm điều phối vùng, kết nối Đông Nam Bộ và Đồng bằng sông Cửu Long, qua đó nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia.

Có thể thấy, TP.HCM đang bước vào một giai đoạn phát triển mới với “bộ công cụ” mạnh mẽ hơn bao giờ hết: từ cơ chế đặc thù, quy hoạch đa trung tâm, đến các dự án hạ tầng quy mô lớn. Vấn đề còn lại không nằm ở “có gì” mà ở “làm như thế nào”. Nếu giải được bài toán thực thi, tận dụng tốt các cơ chế mới và hoàn thiện thể chế dài hạn, TP.HCM hoàn toàn có thể đạt mục tiêu tăng trưởng hai con số, đồng thời tạo nền tảng cho một siêu đô thị hiện đại, đáng sống trong khu vực.

Năm 2026 vì vậy không chỉ là năm tăng tốc, mà còn là phép thử năng lực điều hành, quản trị và dám đổi mới của toàn bộ hệ thống chính trị – xã hội của đô thị “đầu tàu” cả nước.