Tái thiết quy hoạch phòng lũ Hà Nội sau thay đổi cơ chế phân lũ sông Hồng

Sau khi cơ chế sử dụng các khu phân lũ và chậm lũ trong hệ thống sông Hồng chính thức được bãi bỏ, Hà Nội bước vào giai đoạn điều chỉnh toàn diện chiến lược phòng, chống lũ, đồng thời tái cấu trúc quy hoạch đê điều và sắp xếp lại dân cư nhằm thích ứng với bối cảnh quản lý mới. Sự thay đổi này đánh dấu bước chuyển quan trọng trong tư duy phòng chống thiên tai, từ “chia lũ bằng vùng trũng” sang “điều tiết bằng hệ thống liên hồ chứa hiện đại”.

Theo chỉ đạo mới được hợp nhất trong văn bản do Bộ Nông nghiệp và Môi trường ban hành trên cơ sở các quy định trước đây, việc không tiếp tục sử dụng các khu chậm lũ, phân lũ thuộc hệ thống sông Hồng được áp dụng đồng bộ sau khi các công trình thủy điện lớn tham gia vận hành cắt giảm lũ cho khu vực hạ du. Các khu vực như Tam Thanh, Lập Thạch (thuộc Phú Thọ), Lương Phú – Quảng Oai, Ba Vì (thuộc Hà Nội) cùng hệ thống phân lũ sông Đáy không còn nằm trong phương án vận hành như trước.

Trong bối cảnh đó, nhiệm vụ trọng tâm được giao cho Hà Nội là tổ chức lập và điều chỉnh lại toàn bộ phương án phòng chống lũ đối với các tuyến sông có đê. Thành phố đồng thời phải rà soát tổng thể quy hoạch hệ thống đê điều, xây dựng kế hoạch bố trí lại dân cư tại các khu vực chịu ảnh hưởng, cũng như đầu tư hạ tầng kỹ thuật phù hợp với định hướng phòng chống thiên tai dài hạn.

Trục giải pháp mới được xác định dựa trên việc khai thác hiệu quả hệ thống hồ chứa lớn ở thượng nguồn. Các công trình thủy điện Sơn La, Hòa Bình, Tuyên Quang và Thác Bà sẽ đóng vai trò chủ lực trong điều tiết liên hồ, qua đó giảm áp lực lũ về phía hạ du. Đây được xem là bước thay đổi mang tính nền tảng trong cơ chế kiểm soát lũ của toàn lưu vực sông Hồng.

Theo thiết kế vận hành, dung tích phòng lũ của các hồ chứa được phân bổ để phục vụ nhiệm vụ cắt lũ với quy mô lớn. Trong đó, hai hồ Sơn La và Hòa Bình trên sông Đà chiếm tổng dung tích khoảng 7 tỷ m3, hồ Tuyên Quang khoảng 1 tỷ m3 và hồ Thác Bà khoảng 450 triệu m3. Toàn bộ hệ thống sẽ phối hợp nhịp nhàng nhằm kiểm soát lưu lượng nước đổ về vùng hạ lưu trong mùa mưa lũ.

Các ngưỡng vận hành cũng được quy định chặt chẽ nhằm đảm bảo an toàn cho khu vực Thủ đô. Cụ thể, lưu lượng lũ trên sông Hồng tại trạm Sơn Tây không vượt quá 28.000 m3/s, trong khi tại Hà Nội được khống chế dưới 20.000 m3/s. Mực nước tại nội đô sông Hồng cũng không được vượt quá cao trình 13,40 m, qua đó giảm thiểu rủi ro ngập lụt nghiêm trọng cho khu vực trung tâm.

Trong những tình huống đặc biệt, như khi xuất hiện trận lũ có chu kỳ vượt 500 năm hoặc xảy ra sự cố nghiêm trọng liên quan đến hệ thống đê điều, cơ quan chức năng có thể xem xét sử dụng một phần dung tích chống lũ của các hồ chứa để tăng khả năng cắt lũ. Tuy nhiên, việc này phải được tính toán kỹ lưỡng để không ảnh hưởng đến an toàn công trình thủy điện.

Song song với giải pháp liên hồ, hệ thống sông Đáy cũng được định hướng nâng cấp toàn diện. Nhà nước sẽ đầu tư cải tạo, xây dựng mới các công trình đầu mối, đồng thời nạo vét lòng dẫn để tăng khả năng điều tiết nước từ sông Hồng sang sông Đáy. Trong điều kiện bình thường, lưu lượng dẫn nước được duy trì từ 30 đến 100 m3/s vào mùa kiệt, và có thể đạt 600 đến 800 m3/s trong mùa lũ, phục vụ đa mục tiêu từ cấp nước, sản xuất đến cải thiện môi trường sinh thái. Đáng chú ý, sông Đáy còn được thiết kế để đảm bảo khả năng thoát lũ tối đa khoảng 2.500 m3/s trong các tình huống cực đoan, nhằm dự phòng khi xuất hiện lũ lớn vượt tần suất hiếm gặp hoặc xảy ra sự cố nghiêm trọng tại hệ thống đê khu vực nội thành Hà Nội.

Ở tầm quản lý quốc gia, Trưởng Ban Chỉ đạo Phòng thủ dân sự quốc gia sẽ chịu trách nhiệm theo dõi sát diễn biến mưa lũ, đồng thời điều phối vận hành liên hồ theo phân công của Thủ tướng Chính phủ. Trong trường hợp vượt ngưỡng an toàn, cơ quan này sẽ báo cáo để xem xét quyết định phương án vận hành đặc biệt đối với hệ thống sông Đáy.

Về phía địa phương, Hà Nội và Ninh Bình được giao nhiệm vụ rà soát, điều chỉnh quy hoạch phòng chống lũ trên các tuyến sông có đê, đồng thời phát triển hệ thống đê điều phù hợp với quy hoạch tài nguyên nước và quy hoạch tỉnh. Hai địa phương cũng phải chủ động điều chỉnh quy hoạch sử dụng đất, tái bố trí dân cư, nâng cấp hạ tầng và triển khai các dự án liên quan theo đúng quy định. Riêng Hà Nội được yêu cầu tiến hành khảo sát toàn diện hiện trạng các công trình phân lũ trên sông Đáy, từ đó đề xuất phương án cải tạo hoặc xây dựng mới để đáp ứng yêu cầu phòng chống lũ trong điều kiện khí hậu và thủy văn ngày càng phức tạp.