Từ món ăn dân giã
Từ bao đời nay, người dân vùng biển xã Đồng Tiến (Hà Tĩnh) gắn bó với nghề khai thác thủy hải sản. Từ nguồn nguyên liệu sẵn có và những món ăn dân dã, người dân không ngừng đổi mới cách nghĩ, cách làm nhằm nâng cao giá trị sản vật địa phương. Trong đó, sứa – trước đây gần như không có giá trị kinh tế – nay đã được chế biến thành món ăn đặc sản, được công nhận là sản phẩm OCOP.
Tại xã Đồng Tiến, cơ sở sứa ép Mai Dung đã đưa sứa biển tự nhiên trở thành sản phẩm mang thương hiệu tiêu biểu của địa phương. Sản phẩm sứa ép Mai Dung nhiều năm liền đạt tiêu chuẩn OCOP 3 sao.
Bà Nguyễn Thị Mai – Chủ cơ sở sứa ép Mai Dung chia sẻ: Gia đình tôi có truyền thống chế biến hải sản. Khoảng 20 năm trước, nhận thấy địa phương có nguồn sứa dồi dào nhưng người dân chủ yếu chỉ khai thác về làm thực phẩm trong gia đình, tôi đã nảy ra ý tưởng đưa món ăn này trở thành hàng hóa. Từ năm 2008 đến nay, gia đình bắt đầu chế biến sứa biển theo hướng sản xuất quy mô.
Thông thường, mùa sứa kéo dài từ tháng Giêng đến khoảng tháng Tư âm lịch. Tuy nhiên, nhờ hệ thống bảo quản lạnh và quy trình chế biến khép kín, hiện nay cơ sở sứa ép Mai Dung có thể chủ động nguồn hàng quanh năm. Đặc biệt, vào dịp cuối năm, khi nhu cầu tiêu thụ tăng cao phục vụ Tết Nguyên đán, cơ sở đã dự trữ hàng chục tấn sứa thành phẩm để cung ứng cho thị trường trong và ngoài tỉnh, đảm bảo sản phẩm luôn tươi, giòn và đạt chuẩn OCOP.
Bà Dung cho biết, quy trình chế biến sứa khá công phu, trải qua nhiều công đoạn. Sứa sau khi đưa từ biển về phải được làm sạch, loại bỏ nội tạng ngay, sau đó tách riêng phần thân và phần chân. Tiếp đó, sứa được đưa vào lò quay ép trong 9 – 10 giờ để tách nước. Trung bình, 10kg sứa tươi chỉ thu được khoảng 1kg thành phẩm.
Sau công đoạn ép, sứa được ủ muối trong khoảng 10 ngày, rồi rửa sạch để giảm độ mặn, trộn gia vị và đóng gói cung cấp ra thị trường. Như vậy, từ khi khai thác đến khi trở thành sản phẩm hoàn chỉnh, sứa phải trải qua quy trình kéo dài khoảng 20 ngày.
Kết hợp kinh nghiệm truyền thống với công nghệ hiện đại, Tổ hợp tác (THT) sứa ép Mai Dung áp dụng quy trình sản xuất khép kín gồm: chọn lọc nguyên liệu, rửa sạch, ngâm muối, xử lý gia vị, đóng gói, hút chân không và bảo quản lạnh.
Sản phẩm sứa ép Mai Dung có độ giòn, sạch nhớt, giữ được hương vị tự nhiên, tiện lợi khi sử dụng. Người tiêu dùng có thể dùng ăn liền, chế biến các món nộm, hoặc ăn kèm bún, phở tùy theo khẩu vị.
Bao bì, nhãn mác sản phẩm hiện đã được cải tiến theo hướng hiện đại, tích hợp mã QR truy xuất nguồn gốc và hướng dẫn sử dụng rõ ràng, đáp ứng xu hướng tiêu dùng mới.
Nâng tầm sản phẩm OCOP, mở rộng thị trường xuất khẩu
Khi bắt đầu nảy sinh ý tưởng đưa sứa trở thành sản phẩm hàng hóa, vợ chồng bà đã vào Thanh Hóa, Nam Định học nghề chế biến, sau đó trở về địa phương mở cơ sở sản xuất. Thời gian đầu, do thiếu kinh nghiệm bảo quản, nhiều mẻ sứa bị hỏng, gây thiệt hại không nhỏ.
Tuy nhiên, bằng sự kiên trì học hỏi và tích lũy kinh nghiệm, vợ chồng bà dần làm chủ kỹ thuật, cho ra sản phẩm sứa tươi ngon, giòn, đáp ứng nhu cầu thị trường. Sản lượng vì thế cũng tăng dần qua các năm, góp phần tạo niềm tin cho ngư dân trong việc cung ứng nguyên liệu ổn định.
Năm 2013, vợ chồng bà Mai vận động 6 hộ dân thành lập Tổ hợp tác (THT) sứa ép Mai Dung, đồng thời đầu tư hệ thống nhà xưởng, máy móc và khu bảo quản với kinh phí hàng tỷ đồng. Từ đó, nghề chế biến sứa không còn mang tính thời vụ mà được duy trì quanh năm, tạo việc làm và thu nhập ổn định cho lao động địa phương.
Năm 2020, sản lượng của THT đạt khoảng 50 – 70 tấn thành phẩm/năm. Đến nay, quy mô đã được mở rộng, sản lượng tăng lên 100 – 120 tấn/năm, sản phẩm được tiêu thụ trên phạm vi cả nước và từng bước tiếp cận thị trường nước ngoài.
Thu nhập bình quân của lao động tại THT đạt 8 – 10 triệu đồng/tháng, vào mùa cao điểm có thể cao hơn. Hiện THT tạo việc làm ổn định cho khoảng 20 lao động; trong thời gian cao điểm thu hoạch, số lao động tăng lên 35 – 40 người. Đồng thời, đơn vị thu mua nguyên liệu cho 30 – 40 thuyền đánh bắt trong vùng. Năm 2024, sản phẩm sứa ép Mai Dung được chứng nhận đạt OCOP 3 sao.
Không chỉ dừng lại ở thị trường nội địa, những năm gần đây, chị Mai và THT sứa ép Mai Dung tập trung chuẩn hóa quy trình sản xuất, nâng cấp nhà xưởng, đầu tư hệ thống lạnh và xử lý nguyên liệu nhằm hướng tới nâng hạng OCOP 4 sao, đồng thời đáp ứng các yêu cầu kỹ thuật của những thị trường có tiêu chuẩn cao như Nhật Bản, Hàn Quốc và một số nước châu Á.
Hiện nay, THT đang từng bước hoàn thiện hồ sơ và các tiêu chuẩn an toàn thực phẩm quốc tế nhằm mở rộng thị trường xuất khẩu. Song song đó, đơn vị định hướng phát triển thêm các dòng sản phẩm mới như sứa ăn liền đóng hũ, sứa đóng túi mini, sứa chế biến sẵn dạng salad…, phù hợp với xu hướng tiêu dùng tiện lợi.
Sứa ép Mai Dung – đặc sản biển của xã Đồng Tiến không chỉ góp phần nâng cao giá trị nguồn lợi tự nhiên mà còn tạo sinh kế ổn định, thúc đẩy kinh tế cộng đồng vùng biển. Việc giữ vững chứng nhận OCOP và từng bước hướng tới thị trường quốc tế cho thấy nỗ lực đổi mới, phát triển sản phẩm đặc trưng của người dân Hà Tĩnh.
