Phát triển hạ tầng đường sắt: ‘Trục xương sống’ mới cho liên kết vùng

Các dự án đường sắt trọng điểm đang và sẽ triển khai dần khẳng định vai trò không chỉ là phương tiện vận tải mà còn là ‘trục xương sống’ định hình lại không gian phát triển kinh tế xã hội.

Hạ tầng dẫn dắt, tái cấu trúc không gian phát triển

Sự xuất hiện của các tuyến đường sắt hiện đại, đặc biệt là đường sắt tốc độ cao đang làm thay đổi sâu sắc khái niệm về khoảng cách và thời gian.

Trước đây, việc di chuyển giữa Hà Nội và Quảng Ninh mất hàng giờ đồng hồ thì với tuyến đường sắt tốc độ cao, thời gian này có thể rút ngắn xuống chỉ còn vài chục phút.

Điều đó không chỉ mang lại tiện ích đi lại mà còn tạo ra một không gian kinh tế mở, nơi các địa phương không còn bị chia cắt bởi khoảng cách địa lý.

Chính sự thay đổi này đang thúc đẩy quá trình tái cấu trúc không gian phát triển theo hướng liên kết chặt chẽ hơn.

Hà Nội, Hải Phòng và Quảng Ninh – ba cực tăng trưởng quan trọng của miền Bắc sẽ có điều kiện hình thành một ‘tam giác phát triển’ năng động. Mỗi địa phương phát huy lợi thế riêng, đồng thời bổ trợ lẫn nhau.

Nếu Hà Nội giữ vai trò trung tâm chính trị, tài chính và nguồn nhân lực chất lượng cao thì Hải Phòng là đầu mối công nghiệp, cảng biển còn Quảng Ninh nổi bật với du lịch và dịch vụ.

Đối với tuyến đường sắt Lào Cai – Hà Nội – Hải Phòng được xem là hành lang kinh tế chiến lược, kết nối vùng trung du, miền núi phía Bắc với đồng bằng và biển. Đây không chỉ là tuyến vận tải nội địa mà còn là cầu nối quốc tế, nhất là khi liên thông với hệ thống đường sắt Trung Quốc.

Các khu vực miền núi của tỉnh Lào Cai, Phú Thọ, tuyến đường sắt sẽ mở ra cánh cửa để phát triển du lịch, nông nghiệp hàng hóa và công nghiệp chế biến.

Những khu vực từng bị coi là xa xôi, khó tiếp cận nay có thể trở thành điểm đến hấp dẫn cho đầu tư. Đó chính là giá trị cốt lõi của hạ tầng hiện đại không chỉ phục vụ hiện tại mà còn định hình tương lai.

Động lực bứt phá tăng trưởng, nâng cao chất lượng sống

Không chỉ tạo động lực kinh tế, các dự án đường sắt còn mang lại giá trị xã hội to lớn khi góp phần thu hẹp khoảng cách phát triển giữa các vùng miền. Những khu vực trước đây gặp khó khăn về kết nối sẽ có cơ hội tiếp cận tốt hơn với thị trường, dịch vụ và nguồn lực.

Thực tế cho thấy ở đâu có hạ tầng lớn, ở đó có sự dịch chuyển mạnh mẽ của các nguồn lực. Các khu công nghiệp, đô thị, dịch vụ thường hình thành và phát triển dọc theo các tuyến giao thông huyết mạch.

Trong khuôn khổ chuyến thăm cấp Nhà nước tới Trung Quốc của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm mới đây, hợp tác đường sắt được xác định là một trong những ưu tiên hàng đầu, mở ra không gian phát triển mới và tăng cường kết nối khu vực.

Theo Bộ trưởng Bộ Xây dựng Trần Hồng Minh, chiến lược phát triển đường sắt của Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn 2050 tập trung hiện đại hóa mạng lưới, ưu tiên đường sắt tốc độ cao và các tuyến kết nối liên vùng, quốc tế.

Đồng thời đẩy mạnh chuyển giao công nghệ và phát triển công nghiệp đường sắt trong nước nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh và phát triển bền vững.

Thông qua hợp tác, Trung Quốc sẽ hỗ trợ Việt Nam tăng cường đào tạo nguồn nhân lực, nâng cao năng lực quản lý, vận hành và từng bước tiếp nhận, làm chủ công nghệ hiện đại trong lĩnh vực đường sắt.

Đây là yếu tố nền tảng, tạo tiền đề quan trọng để phát triển ngành công nghiệp đường sắt trong nước, bao gồm lắp ráp, bảo trì thiết bị, từng bước sản xuất linh kiện, thiết bị. Từ đó tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.

Tuy nhiên nhiều ý kiến chuyên gia cho rằng, để các dự án đường sắt thực sự phát huy hiệu quả cần giải quyết đồng bộ nhiều vấn đề như cơ chế huy động vốn, giải phóng mặt bằng, chuyển giao công nghệ và đào tạo nguồn nhân lực.

Các dự án có tổng mức đầu tư hàng tỷ USD đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa Nhà nước và khu vực tư nhân cũng như giữa các địa phương.

Ngoài ra việc quy hoạch đô thị, công nghiệp và logistics dọc theo các tuyến đường sắt cần được triển khai đồng bộ, tránh tình trạng ‘đường đi trước, phát triển đi sau’ làm giảm hiệu quả đầu tư.