Mở rộng trách nhiệm hình sự với pháp nhân thương mại: Cần thận trọng để tránh phát sinh bất cập

Việc sửa đổi Bộ luật Hình sự đang mở ra nhiều tranh luận liên quan đến phạm vi chịu trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại, đặc biệt khi cơ quan soạn thảo đề xuất bổ sung thêm nhiều nhóm tội danh mới. Trong khi cơ quan chức năng cho rằng đây là yêu cầu phù hợp với thực tiễn phòng chống tội phạm và thông lệ quốc tế, cộng đồng doanh nghiệp lại bày tỏ lo ngại về nguy cơ phát sinh bất cập trong quá trình áp dụng.

Ngày 14/5, hồ sơ thẩm định dự án Bộ luật Hình sự (sửa đổi) được Bộ Tư pháp công bố đã thu hút sự chú ý của dư luận với đề xuất mở rộng phạm vi truy cứu trách nhiệm hình sự đối với pháp nhân thương mại. Theo nội dung tờ trình chính sách do Bộ Công an xây dựng, nhiều nhóm tội có thể được bổ sung vào diện pháp nhân phải chịu trách nhiệm hình sự, bao gồm các vi phạm liên quan đến thuế, lao động, tài chính, bảo hiểm, đất đai cũng như các hành vi về tài sản như cho vay lãi nặng hay lừa đảo chiếm đoạt tài sản.

Cơ quan soạn thảo cho rằng phạm vi xử lý hiện nay vẫn còn khá hẹp khi Bộ luật Hình sự mới chỉ quy định pháp nhân thương mại chịu trách nhiệm đối với 33 tội danh, chủ yếu tập trung ở lĩnh vực môi trường và kinh tế. Trong khi đó, thực tế cho thấy nhiều doanh nghiệp cũng có dấu hiệu vi phạm trong các lĩnh vực khác nhưng chưa đủ cơ sở pháp lý để xử lý hình sự đối với pháp nhân.

Theo báo cáo tổng kết thi hành Bộ luật Hình sự, số vụ án khởi tố đối với pháp nhân thương mại trong 8 năm qua vẫn ở mức rất thấp, chỉ ghi nhận 16 vụ. Đây được xem là con số khá khiêm tốn nếu đặt trong bối cảnh nhiều hành vi vi phạm có yếu tố doanh nghiệp diễn ra ngày càng phức tạp.

Một trong những nguyên nhân được chỉ ra là do quy định về trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại vẫn còn mới, chưa có nhiều tiền lệ áp dụng. Ngoài ra, một số nội dung pháp luật hiện hành chưa đủ rõ ràng, dẫn tới khó khăn trong việc xác định trách nhiệm và áp dụng chế tài. Chính vì vậy, nhiều trường hợp cuối cùng chỉ dừng ở mức xử phạt hành chính thay vì xử lý hình sự.

Dữ liệu từ cơ quan tố tụng cho thấy, trong giai đoạn từ đầu năm 2018 đến tháng 11/2025, các cơ quan xét xử sơ thẩm 13 vụ án với 41 pháp nhân thương mại liên quan. Phần lớn các vụ việc tập trung vào nhóm tội trốn thuế với tỷ lệ gần một nửa tổng số vụ án. Ngoài ra còn có các hành vi trốn đóng bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế, bảo hiểm thất nghiệp cho người lao động; xâm phạm quyền sở hữu công nghiệp và buôn lậu.

Hình phạt được áp dụng chủ yếu vẫn là phạt tiền, chiếm hơn 94% số trường hợp. Chỉ có một vụ án bị tuyên hình phạt đình chỉ hoạt động vĩnh viễn. Điều này cho thấy việc xử lý hình sự đối với pháp nhân hiện vẫn thiên về chế tài kinh tế thay vì áp dụng các biện pháp mạnh hơn.

Theo Bộ Công an, việc mở rộng trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại sẽ góp phần nâng cao hiệu quả đấu tranh phòng chống tội phạm, đặc biệt trong bối cảnh nhiều hành vi vi phạm được thực hiện dưới danh nghĩa doanh nghiệp. Cơ quan này cho rằng tài sản của pháp nhân thường lớn hơn rất nhiều so với cá nhân, do đó việc xử lý trực tiếp doanh nghiệp sẽ tạo điều kiện để Nhà nước thu hồi đầy đủ tiền thuế, tiền phạt và bồi thường thiệt hại.

Báo cáo đánh giá tác động chính sách cũng nhận định quy định mới không gây ảnh hưởng tiêu cực tới môi trường kinh doanh. Ngược lại, việc siết trách nhiệm hình sự được kỳ vọng sẽ góp phần loại bỏ những doanh nghiệp hoạt động bằng thủ đoạn phi pháp, từ đó tạo môi trường cạnh tranh công bằng hơn cho các doanh nghiệp tuân thủ pháp luật trong các lĩnh vực lao động, tài chính hay bảo hiểm.

Tuy nhiên, đề xuất này đang vấp phải nhiều ý kiến băn khoăn từ cộng đồng doanh nghiệp. Trong quá trình tham vấn, đại diện Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam cho rằng ranh giới xác định trách nhiệm giữa cá nhân và pháp nhân thương mại hiện vẫn chưa thực sự rõ ràng. Theo Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI), nhiều quy định còn mang tính khái quát, dễ dẫn tới cách hiểu khác nhau trong quá trình áp dụng.

VCCI nhận định nếu tiếp tục mở rộng phạm vi truy cứu trách nhiệm hình sự khi cơ sở pháp lý chưa hoàn thiện có thể tạo ra nhiều hệ lụy cho hoạt động đầu tư và kinh doanh. Tổ chức này đề nghị chỉ nên xem xét mở rộng sau khi các quy định tại Điều 75 và Điều 76 của Bộ luật Hình sự được sửa đổi đầy đủ, minh bạch hơn nhằm bảo đảm tính khả thi.

Đáng chú ý, cộng đồng doanh nghiệp cũng bày tỏ lo ngại quy định mới có thể tác động đến tâm lý của nhà đầu tư, nhất là trong bối cảnh Việt Nam đang nỗ lực thu hút dòng vốn và cải thiện môi trường kinh doanh. Theo VCCI, trước khi áp dụng chính sách mới, cần có đánh giá tác động toàn diện để tránh phát sinh tâm lý e ngại hoặc rủi ro pháp lý cho doanh nghiệp hoạt động chân chính.