Hộ kinh doanh né mở rộng, chấp nhận “đứng yên” trước áp lực chi phí và thủ tục

Kết quả khảo sát mới công bố cho thấy một thực trạng đáng suy ngẫm: thay vì tìm kiếm cơ hội tăng trưởng, phần lớn hộ kinh doanh đang lựa chọn thu mình, duy trì quy mô nhỏ để giảm thiểu rủi ro trong bối cảnh áp lực chi phí và tuân thủ ngày càng gia tăng.

Tại tọa đàm công bố khảo sát do Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam tổ chức ngày 23/4/2026, bức tranh về khu vực hộ kinh doanh hiện lên với gam màu trầm. Cuộc khảo sát được thực hiện trên hơn 1.000 hộ tại 34 tỉnh, thành phố trong khoảng thời gian từ tháng 2 đến tháng 4/2026, phản ánh rõ những khó khăn mà khu vực này đang phải đối mặt.

Dữ liệu cho thấy sức khỏe tài chính của các hộ kinh doanh đang suy yếu đáng kể. Có tới hơn 81% hộ ghi nhận doanh thu sụt giảm trong năm 2025, trong khi 75% cho biết lượng khách hàng đi xuống. Phần lớn chỉ đạt mức lợi nhuận rất thấp, với 73,7% thừa nhận “lãi ít” và chỉ vỏn vẹn 1,9% đạt được mức lợi nhuận như kỳ vọng. Điều này đồng nghĩa với việc nhiều hộ chỉ đủ duy trì hoạt động, thiếu khả năng tích lũy và gần như không có “vùng đệm” để ứng phó với các cú sốc kinh tế.

Sự suy giảm này nhanh chóng chuyển hóa thành tâm lý phòng thủ. Thay vì mở rộng, 60,8% hộ dự kiến giữ nguyên quy mô trong hai năm tới, 33% tính toán thu hẹp hoạt động, và chỉ 1,8% có ý định phát triển lớn hơn. Trạng thái phổ biến hiện nay không còn là tìm kiếm cơ hội, mà là nỗ lực cầm cự để tồn tại.

Một trong những nguyên nhân then chốt khiến hộ kinh doanh e ngại tăng trưởng nằm ở gánh nặng tuân thủ pháp lý. Có tới 73,3% số hộ được hỏi đánh giá các vấn đề liên quan đến quy định pháp luật là áp lực lớn nhất, vượt trên cả khó khăn về thị trường hay nguồn lực đầu vào. Những vướng mắc cụ thể xuất hiện ở nhiều khâu: từ việc thu thập thông tin khách hàng để xuất hóa đơn điện tử, hạch toán chi phí được trừ, cho đến việc cập nhật liên tục các chính sách mới.

Đáng chú ý, chi phí tuân thủ không chỉ dừng lại ở tiền bạc mà còn là thời gian và công sức. Khoảng 73% hộ cho rằng thời gian dành cho việc thực hiện quy định gây ảnh hưởng lớn hoặc rất lớn đến hoạt động kinh doanh. Điều này kéo theo áp lực tâm lý, buộc nhiều chủ hộ phải phân tán nguồn lực cho việc học và thích ứng với quy định, thay vì tập trung phát triển thị trường.

Nghịch lý nằm ở chỗ, khi quy mô kinh doanh tăng lên, gánh nặng này không giảm mà còn có xu hướng gia tăng. Nhiều hộ nhận thấy rằng càng mở rộng, hệ thống kế toán càng phức tạp, thủ tục thuế nặng nề hơn, kéo theo chi phí nhân sự và công nghệ tăng cao. Trong khi đó, năng lực quản trị của họ chưa kịp thích ứng, khiến lợi ích từ tăng trưởng không đủ bù đắp chi phí phát sinh. Chính điều này đã làm suy giảm đáng kể động lực đầu tư mở rộng.

Hệ quả là một bộ phận lớn hộ kinh doanh lựa chọn “an toàn” bằng cách duy trì quy mô nhỏ. Môi trường thể chế, theo cách nào đó, đang vô tình giữ họ trong trạng thái phòng thủ, né tránh tăng trưởng thay vì khuyến khích chuyển đổi và phát triển.

Xu hướng này cũng phản ánh rõ trong câu chuyện chuyển đổi lên mô hình doanh nghiệp. Khảo sát cho thấy chỉ 15,6% hộ có ý định chuyển đổi trong hai năm tới, trong khi hơn 84% không mặn mà với lựa chọn này. Những lo ngại phổ biến xoay quanh thủ tục thuế phức tạp hơn, yêu cầu kế toán chặt chẽ, chi phí bảo hiểm xã hội cao và nguy cơ bị thanh kiểm tra nhiều hơn.

Tuy nhiên, một điểm đáng chú ý là những hộ có hiểu biết tốt về chính sách thuế và kế toán lại có xu hướng sẵn sàng chuyển đổi cao hơn. Khi nắm rõ “luật chơi”, họ có thể cân nhắc chi phí – lợi ích một cách rõ ràng, từ đó giảm bớt tâm lý e ngại. Điều này cho thấy kiến thức và khả năng tiếp cận thông tin chính sách đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy quá trình chính quy hóa khu vực kinh doanh cá thể.

Từ thực tế trên, câu hỏi đặt ra là làm thế nào để thiết kế chính sách phù hợp hơn với năng lực của hộ kinh doanh, đặc biệt là nhóm siêu nhỏ, nhóm ở khu vực nông thôn hoặc có hạn chế về trình độ. Việc đơn giản hóa hệ thống thuế, kế toán và hóa đơn điện tử được xem là chìa khóa để giảm áp lực tuân thủ, qua đó khơi thông động lực phát triển.

Bên cạnh đó, cách tiếp cận trong chính sách chuyển đổi cũng cần linh hoạt hơn, thay vì áp dụng một mô hình chung cho tất cả. Khi phần lớn sinh kế của các hộ gia đình vẫn phụ thuộc vào hoạt động kinh doanh nhỏ lẻ, việc hỗ trợ đúng cách không chỉ mang ý nghĩa kinh tế mà còn có tác động xã hội sâu rộng.

Một môi trường kinh doanh thuận lợi, theo đó, không chỉ là nơi ít rào cản thị trường mà còn phải đảm bảo chi phí tuân thủ ở mức hợp lý, dễ hiểu và phù hợp với năng lực của người thực thi. Nếu tiếp cận khu vực này bằng tinh thần hỗ trợ và kiến tạo, vừa thúc đẩy minh bạch hóa, vừa giữ được sự linh hoạt vốn có, khu vực hộ kinh doanh hoàn toàn có thể trở thành nền tảng quan trọng cho một nền kinh tế tư nhân bền vững hơn trong tương lai.