Độc đáo bảo vật quốc gia: Tượng Phật gỗ Mẫu Man Nương

Dấu tích một trung tâm Phật giáo cổ

Nằm giữa vùng đất cổ Dâu – Luy Lâu, chùa Phúc Nghiêm từ lâu đã nổi tiếng bởi vẻ thâm nghiêm và những câu chuyện gắn với Phật Mẫu Man Nương. Ngôi chùa này là một mắt xích quan trọng trong hệ thống chùa Tứ Pháp, bao gồm chùa Dâu, chùa Đậu, chùa Dàn, chùa Tướng, đây là một không gian tín ngưỡng đặc trưng của vùng Kinh Bắc.

Theo ông Nguyễn Hữu Mạo, Giám đốc Bảo tàng tỉnh Bắc Ninh số 2, chùa được khởi dựng từ thế kỷ II sau Công nguyên. Qua nhiều triều đại, chùa được tu bổ, mở rộng, dần hình thành một quần thể kiến trúc khá hoàn chỉnh với tam quan, tam bảo, nhà Tổ, nhà Mẫu, hành lang, vườn tháp…

Điểm đặc biệt của chùa không chỉ nằm ở kiến trúc, mà còn ở lớp trầm tích văn hóa. Tại đây, Phật Mẫu Man Nương được thờ phụng, nhân vật gắn với truyền thuyết về thiền sư Khâu Đà La, người được cho là đã mang Phật giáo đến vùng Luy Lâu từ rất sớm. Pho tượng Man Nương, theo quan niệm dân gian, chính là “người mẹ” sinh ra hệ thống Tứ Pháp với biểu tượng của mây, mưa, sấm, chớp – những yếu tố gắn chặt với đời sống nông nghiệp.

Chính sự kết hợp giữa Phật giáo du nhập từ Ấn Độ với tín ngưỡng bản địa đã tạo nên một không gian tôn giáo rất riêng. Từ trung tâm Dâu – Luy Lâu, Phật giáo dần lan tỏa đi nhiều vùng khác, để lại dấu ấn sâu đậm trong lịch sử tôn giáo Việt Nam.

Một pho tượng, nhiều lớp giá trị

Tượng Phật Mẫu Man Nương hiện còn được lưu giữ tại chùa được tạo tác vào thế kỷ XVIII, thời Lê Trung Hưng. Đây là tượng tròn, thể hiện tư thế tọa thiền trên tòa sen, phủ sơn son đỏ đậm, không cầu kỳ trang trí nhưng lại toát lên vẻ đầy đặn, khỏe khoắn và nữ tính.

Phần tòa sen được tạo hình elip, ba lớp cánh, mang ý nghĩa biểu trưng trong triết lý Phật giáo: tâm người như đóa sen, khi giác ngộ thì nở. Dù trải qua thời gian, bề mặt tượng đã xuất hiện những vết nứt, bong sơn, song về tổng thể, đây vẫn là hiện vật gốc, giữ được tính nguyên vẹn và xác thực.

Điều đáng chú ý là pho tượng này không đứng riêng lẻ. Khi đặt trong tổng thể hệ thống tượng Tứ Pháp vùng Dâu, nó cho thấy một cấu trúc tín ngưỡng mang tính hệ thống, phản ánh cách người xưa hình dung về vũ trụ – nơi con người và tự nhiên gắn bó chặt chẽ. Hình thức này cũng không trùng lặp với bất kỳ mô hình Tứ Pháp nào trong lịch sử Phật giáo thế giới.

Về mặt tạo hình, pho tượng mang dấu ấn giao thoa văn hóa rõ nét. Những yếu tố ảnh hưởng từ nghệ thuật Ấn Độ, Khmer được tiếp nhận, nhưng không sao chép, mà được “Việt hóa” để phù hợp với thẩm mỹ và tín ngưỡng bản địa.

Ở góc độ nghiên cứu, đây còn là một “tư liệu sống” cho thấy cách Phật giáo đi vào Việt Nam: không áp đặt, mà hòa trộn, chọn lọc và thích nghi với nền văn hóa sẵn có. Vùng Dâu – Luy Lâu vì thế được xem là một trong những trung tâm Phật giáo sớm nhất của khu vực Đông Á và Đông Nam Á.

Không chỉ là bảo vật, mà là ký ức văn hóa

Ngày nay, chùa Phúc Nghiêm vẫn giữ được vẻ cổ kính và sự tĩnh tại vốn có. Pho tượng Phật Mẫu Man Nương được đặt trang trọng tại Thượng điện, trở thành điểm tựa tinh thần của người dân – nơi gửi gắm những ước vọng rất đời thường: bình an, mùa màng thuận lợi, cuộc sống đủ đầy.

Theo trụ trì chùa, thầy Thích Thanh Dũng, việc pho tượng được công nhận là Bảo vật quốc gia không chỉ là niềm tự hào, mà còn là trách nhiệm. Nhà chùa sẽ tiếp tục bảo quản, đồng thời phối hợp với chính quyền để lan tỏa giá trị di sản trong đời sống cộng đồng.

Ông Nguyễn Nhân Cường, Chủ tịch UBND phường Song Liễu chia sẻ: Việc được công nhận Bảo vật quốc gia Tượng Phật Mẫu Man Nương, là cơ hội để nâng cao nhận thức bảo vệ di sản, đồng thời xây dựng các cơ chế phù hợp nhằm gìn giữ và phát huy giá trị của bảo vật. Những kế hoạch tổ chức công bố, tuyên truyền, cũng như hướng tới việc lập hồ sơ đề nghị công nhận chùa Tổ là di tích quốc gia đặc biệt đang được tính đến.

“Chùa Tổ không chỉ có lịch sử lâu đời mà còn lưu giữ nhiều giá trị văn hóa riêng có. Vì vậy, địa phương đang xây dựng kế hoạch, phối hợp với Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Bắc Ninh để hoàn thiện hồ sơ, trình đề nghị công nhận chùa là di tích quốc gia đặc biệt”, Chủ tịch UBND phường Song Liễu – Nguyễn Nhân Cường cho biết.