Chuyển từ ‘chữa bệnh’ sang ‘phòng bệnh’: Bảo vệ trẻ nhỏ trước “bộ 3” tác nhân hô hấp đáng lo ngại

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu, ô nhiễm không khí và đô thị hóa làm gia tăng bệnh truyền nhiễm qua đường hô hấp, các chuyên gia cho rằng đã đến lúc cần thay đổi tư duy, chuyển mạnh sang dự phòng chủ động.

Khoảng trống trong phòng và chữa trị bệnh hô hấp ở trẻ em

Tại TPHCM, hơn 200 chuyên gia y tế từ Việt Nam, Đông Nam Á, Israel và Australia vừa cùng ngồi lại trong khuôn khổ Hội thảo Khoa học Quốc tế PediaConnect 2026 để bàn về một vấn đề đang ngày càng đáng lo: bệnh nhiễm trùng hô hấp ở trẻ em.

Hội thảo do Pfizer Việt Nam phối hợp cùng Hội Nhi khoa Việt Nam và Bệnh viện Nhi Trung ương tổ chức, tập trung vào 3 tác nhân được xem là “mối đe dọa lớn” với trẻ nhỏ hiện nay gồm phế cầu khuẩn, vi khuẩn não mô cầu và RSV.

Những năm gần đây, biến đổi khí hậu, ô nhiễm không khí và tốc độ đô thị hóa nhanh khiến bệnh hô hấp diễn biến phức tạp hơn. Trẻ nhỏ, đặc biệt dưới 5 tuổi, trở thành nhóm dễ tổn thương nhất vì hệ miễn dịch chưa hoàn thiện.

GS.TS.BS Trần Minh Điển, Giám đốc Bệnh viện Nhi Trung ương, Chủ tịch Hội Nhi khoa Việt Nam, cho rằng ngành y tế không thể tiếp tục chỉ tập trung điều trị khi bệnh đã trở nặng.

“Để giảm gánh nặng bệnh tật, cần chuyển từ tư duy tập trung điều trị sang chủ động phòng ngừa, đồng thời tăng cường giám sát dịch tễ và nâng cao nhận thức cộng đồng về các bệnh lây truyền qua đường hô hấp, đặc biệt ở trẻ em”, GS.TS.BS Trần Minh Điển nói.

Theo các chuyên gia, phế cầu khuẩn hiện là nguyên nhân hàng đầu gây viêm phổi ở trẻ nhỏ, nhưng điều đáng ngại hơn nằm ở các bệnh phế cầu xâm lấn như nhiễm trùng huyết hay viêm màng não. Những ca bệnh này có thể diễn tiến cực nhanh, dẫn tới suy hô hấp, suy đa cơ quan và tử vong chỉ trong thời gian ngắn.

Không ít trẻ dù qua khỏi vẫn phải đối mặt với di chứng kéo dài như giảm thính lực, tổn thương não, suy giảm nhận thức hoặc ảnh hưởng chức năng phổi.

TS.BS Phan Hữu Phúc, Phó Giám đốc phụ trách chuyên môn Bệnh viện Nhi Trung ương, cho biết bức tranh dịch tễ của phế cầu khuẩn đang thay đổi nhanh chóng. Bác sĩ Phúc nêu: “Dữ liệu từ nhiều quốc gia Đông Nam Á, trong đó có Việt Nam, ghi nhận tình trạng thay thế típ huyết thanh do sự phổ biến của các típ nằm ngoài phạm vi bao phủ của các vaccine phế cầu trước đó”.

Một nghiên cứu kéo dài 3 năm tại Bệnh viện Nhi Trung ương phát hiện tới 18 típ huyết thanh phế cầu gây bệnh phế cầu xâm lấn ở trẻ em. Điều này cho thấy nguy cơ dịch tễ ngày càng phức tạp và đặt ra yêu cầu cập nhật liên tục các chiến lược dự phòng.

Bên cạnh đó, RSV tiếp tục là nỗi lo lớn đối với trẻ sơ sinh và trẻ dưới 6 tháng tuổi. Đây là một trong những nguyên nhân hàng đầu gây viêm tiểu phế quản, khiến nhiều trẻ phải nhập viện kéo dài hoặc điều trị hồi sức tích cực.

Theo các chuyên gia, nguy hiểm hơn là tình trạng đồng nhiễm RSV và phế cầu khuẩn. Khi hai tác nhân cùng xuất hiện, bệnh thường nặng hơn, thời gian nằm viện kéo dài và nguy cơ biến chứng cao hơn đáng kể.

Một vấn đề khác khiến giới chuyên môn lo ngại là tình trạng kháng kháng sinh ở phế cầu khuẩn. Nhiều bệnh viện tại Việt Nam đã ghi nhận các chủng kháng nhiều loại kháng sinh phổ biến, khiến việc điều trị trở nên khó khăn, tốn kém và kéo dài hơn trước.

Trong khi đó, viêm màng não do não mô cầu tiếp tục được đánh giá là bệnh lý nguy hiểm vì có khả năng diễn tiến thần tốc. Chỉ trong vài giờ, bệnh có thể chuyển nặng và đe dọa tính mạng người bệnh.

Dự phòng chủ động và hợp tác đa ngành

Không chỉ dừng ở việc cập nhật dữ liệu y khoa, hội thảo PediaConnect 2026 còn trở thành diễn đàn để các quốc gia chia sẻ kinh nghiệm xây dựng chiến lược phòng bệnh.

PGS.TS Nusrat Homaira, chuyên gia hô hấp trẻ em đến từ Australia, cho rằng bệnh hô hấp ở trẻ không chỉ là câu chuyện của ngành y tế.

“Bệnh do phế cầu, não mô cầu và RSV ở trẻ em không chỉ là gánh nặng y tế, mà còn tạo ra những tác động lâu dài đến gia đình, giáo dục và xã hội ở khu vực Đông Nam Á”, TS Nusrat Homaira nói.