Truy xuất nguồn gốc nông sản: “Hạ tầng mềm” để bứt phá xuất khẩu bền vững

Trung Quốc hiện là thị trường nhập khẩu nông, lâm, thủy sản lớn nhất của Việt Nam. Năm 2025, trong tổng kim ngạch xuất khẩu 70 tỷ USD của ngành, riêng thị trường này đã chiếm khoảng 25%. Bước sang 4 tháng đầu năm 2026, xuất khẩu sang Trung Quốc tiếp tục tăng trưởng bùng nổ ở mức 28,8% so với cùng kỳ năm trước, trở thành thị trường tăng trưởng mạnh nhất.

Sự chuyển dịch mạnh mẽ từ xuất khẩu tiểu ngạch sang chính ngạch, đặc biệt là sau khi nhiều nghị định thư về sầu riêng đông lạnh, dừa tươi, tổ yến… được ký kết, đã đặt ra yêu cầu cấp thiết về quản lý.

Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, truy xuất nguồn gốc, mã số vùng trồng và cơ sở đóng gói hiện không còn là giải pháp khuyến khích mà đã trở thành điều kiện bắt buộc để duy trì xuất khẩu ổn định.

Tại cuộc họp ngày 25/5, Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Võ Văn Hưng cho biết, hệ thống truy xuất nguồn gốc nông sản đã được vận hành thí điểm, khởi đầu với mặt hàng sầu riêng. Kết quả cho thấy mô hình quản trị dựa trên dữ liệu số đã tạo ra chuyển biến rõ rệt trong khâu lưu thông.

Cụ thể, các lô hàng sầu riêng “luồng xanh” được tổ chức xuyên suốt từ vùng trồng đến lúc thông quan chỉ mất 6 ngày. Đây là một bước tiến lớn so với thời gian trước đây thường mất từ 8-11 ngày, thậm chí có những chuyến kéo dài tới 21 ngày.

Tính đến nay, hệ thống đã tích hợp dữ liệu của 112 sản phẩm với gần 18.000 cơ sở sản xuất tại 14 tỉnh, thành phố. Khoảng 23.000 tem truy xuất nguồn gốc đã được dán lên sản phẩm, với dữ liệu được cập nhật theo thời gian thực nhờ sự tham gia của doanh nghiệp, nông hộ và cơ quan quản lý.

Dù đạt được những kết quả khả quan, quá trình triển khai vẫn đối mặt với nhiều rào cản như: dữ liệu còn phân tán, thiếu chuẩn hóa và mức độ tham gia giữa các địa phương chưa đồng đều.

Để khắc phục, Thứ trưởng Võ Văn Hưng nhấn mạnh truy xuất nguồn gốc phải được đặt trong tổng thể phát triển bền vững với ba trụ cột liên kết chặt chẽ. Trong đó, quy hoạch vùng nguyên liệu là nền tảng nhằm bảo đảm phát triển có định hướng, phù hợp điều kiện sinh thái và nhu cầu thị trường, khắc phục tình trạng mở rộng tự phát, thiếu kiểm soát.

Thứ trưởng yêu cầu xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia về vùng trồng, mã số xuất khẩu và truy xuất nguồn gốc theo hướng đồng bộ trên phạm vi toàn quốc. Đồng thời, cần đẩy mạnh ứng dụng các công nghệ số như GIS, QR code, nhật ký điện tử, blockchain và IoT nhằm nâng cao tính minh bạch, giảm gian lận thương mại và tăng hiệu quả quản lý nhà nước.

Đối với các đơn vị, Thứ trưởng yêu cầu khẩn trương hoàn thiện quy trình, hệ thống và hướng dẫn triển khai; phân công rõ trách nhiệm giữa các cấp, các ngành; đồng thời tăng cường kiểm tra, giám sát và đánh giá trong quá trình thực hiện để bảo đảm triển khai đồng bộ từ Trung ương tới địa phương.

Việc kết nối dữ liệu và vận hành hệ thống truy xuất thực chất không chỉ nhằm rút ngắn thủ tục hành chính mà cốt lõi là bảo đảm an toàn thực phẩm và khẳng định vị thế thương hiệu nông sản Việt Nam trên bản đồ xuất khẩu thế giới.

Tú Anh