Từ ‘cà phê xin chào’ đến vụ 80kg xác ve sầu: Khi quy định làm hộ kinh doanh lo ngại

Theo báo cáo của Cục Thống kê, Bộ Tài chính, tính đến giữa năm 2025, Việt Nam có hơn 6 triệu hộ kinh doanh, trong đó có 1,9 triệu hộ đã đăng ký. Khu vực này đóng góp gần 30% GDP, cho thấy vai trò rất lớn trong việc tạo ra giá trị gia tăng, thúc đẩy lưu thông hàng hóa và phát triển các lĩnh vực dịch vụ, thương mại, sản xuất quy mô nhỏ.

Tuy nhiên, trong bối cảnh Việt Nam xác định kinh tế tư nhân là một động lực quan trọng của nền kinh tế theo tinh thần Nghị quyết 68-NQ/TW, thì khu vực hộ kinh doanh, vốn cũng là một cấu phần của kinh tế tư nhân, lại đang đối mặt với không ít thách thức, cả về khung khổ pháp lý, khả năng tuân thủ quy định cũng như môi trường hoạt động thực tiễn.

Tại tọa đàm “Dấu ấn 1 năm thực hiện Nghị quyết 68” mới đây, TS Nguyễn Đình Cung, nguyên Viện trưởng Viện nghiên cứu và Quản lý kinh tế trung ương (CIEM) cho biết: Về bản chất, hộ kinh doanh là một dạng doanh nghiệp tư nhân. Tuy nhiên, một số cơ chế, chính sách hiện nay lại đang vô tình tạo ra rào cản cho khu vực này.

Ông Cung dẫn chứng về một số quy định kiểm tra nguồn gốc, chứng nhận hàng hóa hay tiêu chuẩn sản phẩm mà ngay cả người thực thi đôi khi cũng không xác định rõ căn cứ pháp lý hoặc quy trình áp dụng.

Điển hình như vụ việc liên quan đến lô hàng 80kg xác ve sầu gây xôn xao dư luận tại Lạng Sơn thời gian qua. Theo ông Cung, vấn đề không nằm ở giá trị hàng hóa, mà ở chỗ người kinh doanh không biết phải xin loại giấy tờ nào, cơ quan nào cấp, quy trình ra sao, nhưng vẫn bị yêu cầu đáp ứng các điều kiện nhất định.

Tương tự, vụ “cà phê xin chào” trước đây cũng là một ví dụ điển hình cho thấy cách thức quản lý cứng nhắc có thể gây tác động tiêu cực tới môi trường kinh doanh.

“Những tình huống như vậy tạo ra tâm lý bất an rất lớn cho người kinh doanh, bởi họ cảm thấy môi trường pháp lý thiếu rõ ràng và khó dự đoán. Nếu bản thân mình là người kinh doanh trong bối cảnh đó, tôi cũng sẽ lựa chọn cách ‘không làm gì cả’ để tránh rủi ro pháp lý”, ông nói.

TS Nguyễn Đình Cung cho rằng sự cải thiện mạnh mẽ của môi trường đầu tư giai đoạn 2016 – 2020 đã góp phần quan trọng giúp tăng trưởng kinh tế phục hồi mạnh sau đại dịch COVID-19, thế nhưng hiện nay, nhiều biểu hiện trong thực tiễn lại cho thấy xu hướng quay trở lại với tư duy kiểm soát nặng nề hơn.

“Dù lãnh đạo cấp cao đã đưa ra định hướng cải cách rất rõ, nhưng tầng lớp thực thi chính sách vẫn chưa thực sự thay đổi tư duy và năng lực thể chế còn hạn chế, khiến tinh thần cải cách chưa được chuyển hóa thành hành động thực chất”, ông Cung nói.

Đề cập tới việc luật hóa hộ kinh doanh, TS Nguyễn Đình Cung cho biết bản thân ông và nhiều chuyên gia hiểu rõ rằng việc chính thức hóa khu vực này là xu hướng tất yếu.

Tuy nhiên, nếu triển khai trong bối cảnh hiện nay, khi bộ máy vẫn nặng tư duy kiểm soát và hệ thống thủ tục còn phức tạp, thì việc áp thêm các quy định pháp lý lên hàng triệu hộ kinh doanh có thể khiến họ không đủ khả năng tuân thủ và làm gia tăng chi phí hoạt động.

Ông nhấn mạnh rằng, điều cần thiết hiện nay không phải là tăng cường thu thuế bằng mọi giá, bởi khoản thu từ khu vực này thực tế không quá lớn so với tổng thu ngân sách.

Quan trọng hơn cả là phải xây dựng một môi trường kinh doanh minh bạch, đơn giản, công bằng; giúp nhà nước có thể theo dõi được dòng tiền, kiểm soát được tiêu chuẩn, chất lượng hàng hóa nhưng trên nguyên tắc thật đơn giản, tạo thuận lợi tối đa cho người kinh doanh và người tuân thủ sẽ là người có lợi.

“Các quy định về kiểm tra, an toàn thực phẩm hay tiêu chuẩn kỹ thuật cần được thiết kế đơn giản, dễ tuân thủ và phải tạo động lực để người dân tự nguyện thực hiện thay vì tìm cách né tránh”, ông Cung nói.

Cũng liên quan đến quy định về thuế và hóa đơn đối với hộ kinh doanh. Theo TS Lê Xuân Nghĩa, nguyên Phó chủ tịch Ủy ban Giám sát tài chính quốc gia, việc yêu cầu hộ kinh doanh có doanh thu trên một ngưỡng nhất định phải kê khai đầy đủ hóa đơn, chứng từ là cần thiết để tăng minh bạch. Tuy nhiên, trong thực tế, nhiều hộ kinh doanh nhỏ đang gặp khó khăn khi phần lớn nguyên liệu đầu vào vẫn được mua từ chợ truyền thống hoặc các nguồn chưa có hệ thống hóa đơn đầy đủ.

Ông lấy ví dụ các quán ăn, quán phở nhỏ tại đô thị hoàn toàn có thể đạt doanh thu trên 1 tỷ đồng mỗi năm, nhưng việc chứng minh đầy đủ hóa đơn đầu vào cho rau, thực phẩm hay nguyên liệu mua tại chợ là điều không dễ thực hiện.

“Điều này khiến một số hộ kinh doanh lựa chọn thu hẹp quy mô, chia nhỏ hoạt động hoặc tách doanh thu cho nhiều thành viên trong gia đình để giảm áp lực kê khai”, ông nói.